حاشیه ای بر مقاله همپل (Studies in the Logic of Explanation)
· همپل در ابتدای مقاله تبیینکردن (پاسخ دادن به سوالهای "چرا؟") را یک از اهداف درجه اول علم میداند و در طی مقاله تلاش میکند تا با قراردادن قیودی بر روی تبیین مطلوب بودن تبیین را تضمین کند، و به این دلیل که این قیود باید فراهم کننده هدف علم باشند گاهی کاملاً (هنجاری و) روششناختی هستند؛ به عنوان مثال، با توجه به اینکه قابل تصور است جهان در عین موجبیتی بودن پیشبینیپذیر نباشد، به نظر میرسد شرط تقارن تبیین و پیشبینی به این دلیل قرار داده شده است که تبیینهایی که قابل تبدیل به پیشبینی نیستند از نظر او بدرد نمیخورند یعنی هدف علم را (که احتمالا از نظر همپل ارائه پیشبینی و زمینه سازی برای کنترل است) برآورده نمیکنند. نظریه همپل درباره تبیین علمی در اجزای خود با برداشت او از هدف علم پیوند خورده است و این خصوصیت یکی از نقاط قوت آن محسوب میشود، البته مطلوبتر بود که هدف علم و ارتباط آن با نظریه او در مورد تبیین با صراحت بیشتری مطرح میشد. هر نظریه دیگر در مورد تبیین علمی نیز باید به هدف علم و نقشی که تبیین علمی در نزدیک شدن به هدف علم دارد (یا باید داشته باشد) توجه داشته باشد، در غیر این صورت باید روشن کند که مسئله تبیین چه اهمیتی دارد و اساساً چرا باید در مورد آن نظریه داد.
· بطور کلی میتوان گفت شهود همپل در مورد هدف علم (یا موضع او در مورد اینکه علم چه هدفی باید داشته باشد) شهودی مناسب و سازنده است. برای اینکه مشخص کنم چرا چنین ادعایی دارم لازم است ابتدا روشن شود که منظور از این پرسش که "هدف علم چیست؟" چیست.
1. در درجه اول روشن است که علم یک موجود انسانوار که دارای اعمال هدفمند باشد نیست و هنگامی که از هدف علم میپرسیم چنین چیزی را مدنظر نداریم.
2. ممکن است عالمان از تحصیل علم، تحقیقات علمی و بطور کلی از هر بخش از فعالیت علمی اهداف اعلام شده و اعلام نشده گوناگونی داشته باشند، به عنوان مثال:
o کشف اسرار طبیعت یا شناخت حقیقت عالم.
o کسب شهرت و اعتبار اجتماعی.
o کاستن از مشکلات زندگی انسانها و خدمت به آنها.
o بدست آوردن شغل و موقعیت اجتماعی و اقتصادی بهتر.
o بدست آوردن فهم از طبیعت.
o ایجاد احساس رضایت و ارضای نیاز خودشکوفایی خود.
روشن است که هرچند هدف علم با هدف عالمان کاملاً بیارتباط نیست ولی در بحث حاظر چنین مواردی هم منظور نیستند.
3. نهاد علم در ساختار جامعه به عنوان یک نهاد اجتماعی با نهادهای دیگر جامعه در ارتباط است و کارکردهایی دارد، خدماتی ارائه میکند، انتظاراتی از آن میرود و نیازهایی را برآورده میکند، و به همین دلیل نیز در جامعه باقی مانده است و حتی به مرور زمان نقش پررنگتری ایفا کرده است. بطور کلی (و نسبتاً مبهم، ولی البته مفید) منظور از "هدف علم" کارکردی است که این نهاد دارد (یا شایسته است داشته باشد).
شهود همپل از هدف علم (ارائه پیشبینی و فراهم کردن زمینه کنترل) به نحو مناسبی به معنای سوم از هدف علم نزدیک است یا در راستای تامین اهدافی از این جنس قرار میگیرد، و به همین دلیل آن را مناسب و سازنده دانستیم.