دانشگاه صنعتی شریف  - گروه فلسفه علم

نیم سال اول سال تحصیلی ۱۳۸۶-۱۳۸۵

فلسفه علم ۲

مدرس: مهدی نسرین

mehdi_nasrin@yahoo.com

زمان درس: یک شنبه ها-  یک تا چهار بعد از ظهر

در این درس سه مسئله از حوزه فلسفه علم معاصر بررسی می شوند.

بخش اول متمرکز است بر مسئله تبیین علمی پدیده ها. این بخش با معرفی مدل استنتاجی-قانونی پیشنهاد شده توسط همپل شروع می شود. این مدل که تا مدتی مدل استاندارد تببین محسوب می شد با دو مشکل اساسی روبروست. اولاً نمی تواند مفهوم قانون را بدون مشکل و صرفاً با تحلیل منطقی معرفی کند، ثانیاً چون این مدل محدود به قوانین قطعی است بسیاری از توضیحات مبتنی بر قوانین آماری را بر نمی تابد. در ادامه بررسی مسئله تببین، مشکلات این مدل و راه حلها و مدلهای جایگزین ارائه شده توسط فلاسفه علم دیگر بررسی خواهند شد. به این ترتیب در این بخش علاوه بر مسئله تبیین، مفاهیمی دیگر نظیر قوانین، علیت و رابطه پیش بینی و تبیین بررسی خواهند شد. این مقالات در این بخش ارائه می شوند:

Explanation

-         Hempel, C. G. “Studies in the Logic of Explanations”

-         Salmon, W. “Scientific Explanation: How We Got from There to Here”

-         Van Fraassen , B. “The Pragmatics of Explanation”

-         Cartwright, N. “The Reality of Causes in a World of Instrumental Laws”

در بخش دوم به مسئله ماهیت و ساختار نظریه ها و ارتباط آن با مشاهدات پرداخته می شود.  علاوه بر این، اگرچه بسیاری از فلاسفه در این موضوع متفق القولند که مفاهیم مشاهده ناپذیر بخش مهمی از نظریات علمی را تشکیل می دهند، اما بررسی دقیق معیار تمایز مشاهده پذیرها از مشاهده ناپذیرها و نحوه حضور مشاهده ناپذیرها در نظریات علمی با مشکلات عدیده ای همراه است. به برخی از این مشکلات در این بخش می پردازیم. به این ترتیب در این بخش علاوه بر مسئله مشاهده، مفاهیم دیگری نظیر واقع گرایی، غیر واقع گرایی و ابزارانگاری بررسی خواهند شد. این مقالات در این بخش ارائه می شوند:

Observation

-         Carnap, R. “The Nature of Theories”

-         Maxwell, G. “The Ontological Status of Theoretical Entities”

-         Hanson, N. R. “Observation”

-         Fodor, J. “Observation Reconsidered”

-         Van Fraassen , B. “Arguments Concerning Scientific Realism”

بخش آخر به مسئله تایید نظریات و نحوه پذیرش آنها می پردازد. مقالات این بخش در واقع نقطه اتصال مطالب مطرح شده در دو بخش قبلی است. چه زمانی یک مشاهده می تواند یک نظریه یا قانون کلی را تایید کند؟ چه زمانی و بر چه اساسی یک نظریه پذیرفته می شود؟ در این بخش آرای به شدت متفاوتی در باره پذیرفتن نظریات (شامل دیدگاه های کواین در مورد سادگی و کوهن در مورد متقاعد شدن دانشمندان) بررسی می شوند. این مقالات در این بخش ارائه می شوند:

Confirmation

-         Quine, W. V. & Ullian, J. S. “Hypothesis”

-         Kuhn, T. “Objectivity, Value Judgment, and Theory Choice”

-         Hempel, C. G. “Scientific Rationality: Analytic vs. Pragmatic Perspectives”

-         (Boyd, R. “Observations, Explanatory Power, and Simplicity: Toward a Non-Humean Account”)

ارزیابی:

- از دانشجویان خواسته می شود هر هفته نظرات و پاسخهای خود را در مورد مطالب مطرح شده (بین یک تا دو صفحه) بنویسند. هرکدام از این نوشته ها یک درصد نمره کل را دارند (در مجموع پانزده درصد)

- پس از پایان هر مبحث آزمونی از دانشجویان به عمل خواهد آمد. هر آزمون بیست درصد نمره کل را دارد. (در مجموع شصت درصد)

- هر یک از دانشجویان باید مقاله ای در مورد یکی از مباحث فوق تحویل دهد. اندازه مطلوب برای این مقاله، پانزده تا بیست و پنج صفحه و موعد تحویل آن (حداکثر) یک ماه پس از پایان کلاسها است. (سی درصد نمره کل)

- سیاره بودن خصوصیت جرمی به نام پلوتون است یا خصوصیت قراردادی نظریه؟

- نظریه های علمی حقیقت عالم را توصیف می کنند - یا دست کم حقیقت عالم را نشانه رفته اند- یا نظریه ها مصنوعاتی تاحدی دلبخواهی هستند؟

- یک تغییر علمی از طریق رای گیری و اجماع

و احتمالا پرسشهایی دیگر.

«برای من این یک معماست که چرا مردم سقراط را به عنوان یک فیلسوف بزرگ می­شناسند. زیرا هر وقت که سقراط معنای واژه­ای را از کسی می­پرسید و مخاطب او مثال­هایی از اینکه چگونه آن واژه بکار می­رود، ارائه می­کرد، سقراط راضی نمی­شد و خواهان یک معنای یکه می­شد. اکنون، اگر کسی به من نشان دهد که چگونه یک واژه بکار می­رود، و معناهای گوناگون را از این طریق پیدا کند، این درست همان پاسخی خواهد بود که من طالب آن هستم.» (ویتگنشتاین، دستور زبان فلسفی، 6/76)

منبع: http://www.sharghnewspaper.com/850604/html/idea.htm

سخنی با دكتر سروش
سیدحسن حسینی (گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف)

برگزاری سمینار دین و مدرنیته بدون در نظر گرفتن نتایج، آثار و «میوه های» آن، خود ستودنی و درخور ستایش و سپاس است، اگرچه می توان به معیار «تعرف الاشجار باثمارها» نیز درباره آن به داوری نشست. طرح مباحث و مسائل مختلف درباره این موضوع و دعوت از متفكران و دانش پژوهان، بی تردید در رونق بخشی و انگیزه سازی برای توجه عمیق تر به این عرصه مهم از نظریه پردازی، بااهمیت و البته ضروری است. این مقدمه از جهت یادآوری این نكته لازم است كه گاهی می توان جدا از محصولات و میوه های هر پدیده، به اصل و هویت آن توجه كرد.اما آنچه راقم این سطور را وادار به یادآوری نكاتی كرد، پیام جناب سروش به مناسبت برگزاری سمینار دین و مدرنیته بود كه در غیاب ایشان در حسینیه ارشاد قرائت شد، پیامی كه گرچه برای كسانی كه با ویژگی های شخصیتی ایشان آشنایی دارند عجیب و غیرمنتظره نبود برای برخی دوستداران و مدح كنندگان ایشان كاملا تازگی داشت. بحث و داوری علمی و تحلیل و ارزیابی منصفانه را به مجالی دیگر و به خوانندگان و دانش پژوهان واگذار می كنیم، اما لازم می دانم فهرست وار به نكاتی اشاره كنم.
۱ اینكه سنت و یا مدرنیته چه هویت و هویاتی دارد، بحثی گسترده و فی نفسه «پلورال» است. اصرار انحصارگرایانه بر یك نظریه و ادعا البته قابل دفاع تنها نمونه ای در كنار ده ها نظریه رقیب و بدیل است كه مصادیقی از آن نیز در سمینار پنجشنبه ارائه شد. تاكید جناب سروش بر رد و نفی هویت گرایی و ماهیت اندیشی در دین و مدرنیته و توجه به آثار و نتایج دوران موسوم به مدرن و فعالیت های منسوب به امر دینی، تحلیلی از ده ها تحلیل ممكن و محتمل است. چه در مصاحبه و چه در پیام، روح انحصاراندیشانه و بنیادگرایانه در بررسی این موضوع به وضوح مشهود است. البته ایشان خواهند پذیرفت كه این نتیجه با معتبرترین اثر دوران مدرن ناسازگار و متعارض است.
۲ دكتر سیدحسین نصر همواره پذیرای گفت وگوی علمی با جناب دكتر سروش بوده اند.خوانندگان فرهیخته و دانش دوست روزنامه شرق احتمالا سال ۱۳۷۹ را به یاد می آورند. در آن سال از جناب سروش درخواست كردیم در مصاحبه ای رادیویی با حضور آقای مصباح شركت كند. ایشان شروط سختی را تعیین كردند كه همه را پذیرفتیم. در نهایت جناب ایشان، نبود مكتوبات و آثار منتشر شده قابل استناد آقای مصباح را دلیل رد این مناظره مطرح كردند. به فاصله كوتاهی از ایشان تقاضا كردیم كه این مناظره به صورت تلفنی با جناب دكتر سیدحسین نصر برگزار شود. طبیعی بود كه جناب سروش، دیگر نه می توانست خطبه جمعه و امكانات سیاسی و نبود انتشارات را مطرح كند و نه... اما خود می دانستیم كه جواب همان است و البته متاسفیم كه داعیه مناظره از سوی ایشان پس از آن حادثه كمرنگ و بی رنگ شد.
۳ نمی دانم مداحان و یا شاگردان دیرین نصر چه كسانی اند، چه كرده اند و چه می كنند، اما خداوند را سپاسگزاریم كه در سایه آزادی های فراوان مدنی و اجتماعی كشور، جناب ایشان به تحقیق و مطالعه و سیر در آفاق مشغول اند و امیدوارم به صفاتی كه لازمه ذاتی سیر در انفس است نیز بیش از پیش نایل گردند.
۴ اینكه در نگرش سنت گرایان، سنت چه معنایی دارد، حتما برایشان پنهان نیست، اما اینكه سنت گرایی به بنیادگرایی بینجامد به همان میزان محتمل است كه نظریه جناب ایشان به آن. آثار سنت گرایان قرن بیستم و قرن حاضر، بدون استعمال كلمات پرطمطراق به روشنی و آشكارا حكایت از نقد مدرنیته در ابعاد مختلف آن می كند و خالی از هرگونه پیچیدگی و آشفتگی ای است، درست و یا نادرست بودن آن و مهم تر از آن، پسندیده بودن و یا نبودنش بی تردید مسئله ای جداگانه و مستقل است.
۵ جناب سروش در مقاله ای در سال های اولیه پیروزی انقلاب، علم را با ویژگی هایی چون نور، حلم، صبر و خشیت معرفی كردند. از آن مقاله تا این پیام، راه درازی طی شده است. كاش هرازگاهی جناب سروش متاخر به جناب سروش متقدم نیم نگاهی بیندازد. تلسكوپ اشراق سید حسین نصر چه در ایران و چه در غرب، در آسمان یكتای حكمت خالده ستارگان بی شماری را رصد كرده است. اطمینان دارم جناب سروش بیش از این بنده ناچیز خدا از آن آگاهی دارد.این چند سطر را نه به انتظار جواب و نه به انتظاری دیگر، بلكه بنابر تذكر ضرورت بهره مندی و برخورداری از انصاف علمی نوشته ام و امیدوارم مثل همیشه از دعای توفیق استادانم بهره مند گردم.