There was a young man who said God, must find it exceedingly odd

When he finds that the tree, continues to be, when noone is in the quad

*

*

*

Dear sir, your astonisment is odd, I'm always about in the quad

and that's why the tree continues to be since observed by me

yours faithfully, God

سووال 5:

در مورد اعتبار گزاره "روح خبيثی همواره در حال فريب دادن من است." مطابق استدلال کارنپ در مقاله "Empiricism, Semantics, and Ontology" بحث کنيد.

پاسخ: (قسمت­های قرمز توضيحات دکتر نسرين است.)

ابتدا بايد مشخص کنيم که منظورمان از گفتن جمله "روح خبيثی همواره در حال فريب دادن من است." چيست. اگر منظورمان اين باشد که کل نظام اشياء موجود در جهان واقعيت ندارد، آنگاه بنابر دسته­بندی ارائه شده در مقاله، چنين مسأله­ای درباره واقعيت کل دستگاه يک مسأله خارجی است. کارنپ به ما نشان می­دهد که چنين مسأله­ای در واقع يک شبه مسأله است. پذيرفتن نظام اشياء موجود در جهان، چيزی بيش از پذيرفتن نوع خاصی از سخن گفتن نيست. به عبارت ديگر اينکه ما نظام اشياء جهان را پذيرفته­ايم بدين معنا است که ما پذيرفته­ايم بر اساس قوانينی مشخص جملاتی را بسازيم و به کار بگيريم. در درون اين چارچوب زبانی پرسش­هايی را درباره وجود اشياء مختلف مفروض در اين چارچوب (پرسش­های درونی) مطرح کنيم و بر اساس قواعد معرفی شده در اين چارچوب (منطقی يا تجربی) به اين پرسش­ها جواب مثبت يا منفی دهيم. اما پرسش از واقعيت کل دستگاه پرسشی نيست که بتوان آن را در درون اين چارچوب صورت­بندی کرد ولذا اساساً مسأله نيستند. در اين گونه شبه مسأله­ها به اشتباه در جايی که پرسشی کارکردی مطرح است (آيا يک چارچوب زبانی را بپذيريم يا خير) پرسشی نظري مطرح می­شود.

اما ممکن است منظورمان از مطرح ساختن اين عبارت که "روح خبيثی ...." معرفی يک نحوه جديد سخن گفتن باشد. به اين صورت که به عنوان مثال هر گاه شاخه گلی را می­بينيم بگوييم "روح خبيث در حال فريب دادن من است که فکر کنم شاخه گلی را می­بينم." و به همين صورت وقتی گل را می­بوييم، بگوييم "روح خبيث در حال فريب دادن من است که فکر کنم بوی گلی را ادراک می­کنم." و به همين صورت در ديگر موارد. در اين جا کارنپ به ما می­گويد که مسأله انتخاب بين چارچوب­های مختلف زبانی يک مسأله کارکردی است که بنا بر ملاحظات عمل­گرايانه و نه نظری به آن پاسخ می­دهيم. کارنپ می­گويد ما می­توانيم چارچوب زبانی اشياء موجود در جهان را آن­گونه که از کودکی ياد گرفته­ايم بپذيريم يا نپذيريم و اگر آن را نپذيريم آنگاه می­توانيم چارچوب­های جانشينی (نظير زبان داده­های حسی) را بپذيريم يا دست از سخن گفتن بکشيم. به همين صورت چارچوب زبانی مبتنی بر روح خبيث نيز می­تواند به عنوان يک چارچوب جانشين مطرح باشد.

سووال 4:

زيست شناس آلمانی Hans Driesch برای توضيح پديده­های زيستی از مفهوم انتلخی (نيروی حيات) استفاده می­کند و مدعی است اين مفهوم غير مشاهدتی تفاوتی با نيروی مغناطيس ندارد (پيوست). بر مبنای معيارهای همپل چارچوب زبانی مبتنی بر انتلخی را ارزيابی کنيد.

پاسخ: (قسمت­های قرمز توضيحات دکتر نسرين است.)

از نظر همپل يک چارچوب زبانی را می­توان شبيه به نظام­های اصل موضوعی دانست که گسترش آن­ها به شکل قياسی است. (يعنی چه؟) در چنين چارچوب­هايی الفاظ غير منطقی، يا ترم اوليه هستند که در اين چارچوب تعريف نمی­شوند يا ترم­های تعريف شده که با استفاده از ترم­های اوليه تعريف می­شوند. همچينين جملات نظريه تقسيم می­شوند به جملات اوليه (اصول موضوع) که از جملات ديگر استنتاج نمی­شوند و جملات استنتاج شده که با استنتاج منطقی از جملات اوليه به دست می­آيند. چنين نظريه­ای هنگامی که تعبيری تجربی (از طريق اسناد معنايی بر حسب مشاهده­پذيرها به الفاظ يا جملات خاص چارچوب) بيابد می­تواند يک نظريه علمی باشد.

همپل بعد از آن-که نشان می­دهد معنا را بايد به کل يک چارچوب زبانی نسبت داد، آن­گاه مهمترين مشکل را اطمينان از عاری بودن چارچوب از جملات منزوی (isolated) می­داند. يعنی جملاتی که نه صدق و کذب صوری محض هستند و نه هيچ نتيجه تجربی دارند و حذف آن­ها هيچ تأثيری بر قدرت تبيينی و پيش­بينی نظام نظری ندارد. پس از آن همپل سعی می­کند نشان دهد هيچ معيار صوری مشخص نمی­توان ارائه داد که بر اساس آن مرزی قاطع بين نظام­های معنادار و بی­معنا رسم شود و بنا براين به اين نتيجه می­رسد که معناداری نظام­ها خصلت طيفی و درجه­ای دارد و بر اساس معيارهايی که برخی از آن­ها در مقاله ارائه شده بايد تصميم گيری کرد که يک چارچوب زبانی در کجای طيف معناداری قرار می­گيرد.

يکی از معيارهايی که همپل برای بررسی درجه معناداری چارچوب­های زبانی مختلف ارائه می­کند، ميزان توان سيتماتيک نظام­های نظری است. يعنی قدرت اين نظام­ها در تبيين و پيش­بينی پديده­های مشاهده­ای. به عبارت ديگر هنگامی که در يک نظام نظری مفهوم (برساخت) نظری جديدی ارائه می­شود، لازم است که بررسی شود که اين مفهوم جديد تا چه ميزان در قدرت تبيين و پيش­بينی نظام سهيم است.

با بررسی نظام نظری مبتنی بر انتلخی به اين نتيجه می­رسيم که Driesch قادر به ارائه هيچ قانونی¹ نيست (* اگر انتلخی موجودی زياد باشد، آنگاه به سرعت خود را ترميم می­کند و بهبود می­يابد.) که ارتباطات منطقی عباراتی که اين مفهموم جديد در آن­ها به کار رفته با ديگر عبارات چارچوب نظريه به ويژه آن­ها که الفاظ مشاهده­ای در آن­ها به کار رفته به وضوح و دقت بيان کند. (عدم برآورده کردن معيار a)

از اين رو هيچ يک از فاکت­های مشاهده شده در باره موجودات زنده را نمی­توان به هيچ وجه بر اساس اين چارچوب نظری مبتنی بر انتلخی، تبيين کرد. (نظريه مبتنی بر انتلخی به راحتی از عهده تبيين بر می­آيد.) چرا که Driesch هيچ قانون کلی به شکل (به ازای هر x، اگر Px آنگاه Qx) (توضيحات پرانتز *) به ما نمی­دهد که بر اساس آن بتوانيم فاکت­ مشاهدتی Q_a را بر اساس P_a تبيين کنيم و بر همين اساس اين ساختار هيچ گونه پيش­بينی­ای نيز نمی­تواند درباره موجودات زنده ارائه دهد. در اين چارچوب نظری هرگز مشخص نمی­شود که انتلخی در چه شرايطی عمل می­کند يا چه جنبه از رشد موجودات را می­توان از آن استنتاج کرد يا در يک شرايط مشخص انتظار چه رويدادی را بايد انتظار داشت. تنها چيزی که Driesch قادر است به ما ارائه دهد مجموعه­ای از فاکت­های مشاهدتی (مانند رويش دوباره يک عضو قطع شده در شرايط مناسب) است و گفتن اينکه اين موضوع به خاطر شرايط مشخصی از انتلخی است بدون اينکه قانونی ارائه کند که رابط کلی بين وضعيت انتلخی و اين فاکت­ها را بيان کند. با در نظر گرفتن اين ملاحظات به اين نتيجه می­رسيم که اضافه کردن اين مفهوم چيزی به توان تبيينی و پيش­بينی نظام اضافه نکرده است (به نظر می­رسد انتلخی به تبيين کمک می­کند ولی از پيش­بينی عاجز است.) و بنابراين اين مفهوم و گزاره­های شامل آن منزوی هستند. (عدم برآورده کردن معيار b)

سووال 3:

درباره معناداری گزاره "تجربه کيفی بينايی سيامک و برمک وارونه يکديگر است." از نظر عمليات­گرايی بحث کنيد. نظر راسل (پيوست) در مورد مقايسه طول بصری و طول چگالی چيست؟

پاسخ: (قسمت­های قرمز توضيحات دکتر نسرين است.)

از ديدگاه عمليات­گرايی يک پرسش تنها در صورتی معنادار است که بتوانيم عملياتی تجربی را مشخص کنيم که توسط آن قادر باشيم به آن پرسش پاسخی ارائه دهيم. اکنون اين پرسش را در نظر می­گيريم که "آيا تجربه کيفی بينايی سيامک و برمک وارونه يکديگر است؟" اگر اين پرسش بخواهد معنايی داشته باشد بايد بتوانيم عملياتی را مشخص کنيم که از آن طريق بتوان به اين پرسش پاسخ داد. اگر بپذيريم که تنها ابزاری که ما برای فهميدن تجربه کيفی بصری هر فرد داريم رفتار کلامی و واکنش­های او به محيط است، آنگاه از آنجا که سيامک و برمک جهان را کاملاً يکسان و با عبارات زبانی يکسان توصيف می­کنند، هيچ عملياتی را نمی­توان مشخص کرد که از طريق آن بتوان تجربه بصری آن دو را با هم مقايسه کرد. بنابراين چنين پرسشی بی­معنا خواهد بود.

البته به نظر می­رسد که اگر روزی بتوان نشان داد که هر [نوع] تجربه کيفی بصری اينهمان و معادل است با يک [نوع] فعاليت عصبی در مغز، آن­گاه بتوان عملياتی را مشخص کرد که توسط آن متخصصان مغز و اعصاب بتوانند تمايزهايی بين [انواع] تجربه­های کيفی بصری قائل شون و لذا در اين شرايط اين پرسش معنا دار خواهد بود. (اين يکی از مشکلات نظريه معناداری عمليات­گرايی است که يک جمله در يک زمان در طرف بی­معنايی مرز قرار می­گيرد و ممکن است در زمان ديگر و با پيشرفت دانش تجربی، در سمت معناداری مرز قرار گيرد.) (چرا اين مشکل است؟ چرا بايد معنای يک گزاره همواره ثابت باقی بماند؟)

***

راسل بخشی از انتقاد خود از عمليات گرايی را به اين موضوع اختصاص می­دهد که آن چه که بريجمن درباره تعريف عملياتی مفاهيم به کار رفته در فيزيک در کتاب خود بيان می­دارد ناکارآمد و متناقض است. او برای اين کار دو مفهوم "طول چگالی" و "طول بصری (نوری)" را در نظر می­گيرد. از نظر بريجمن معنای هر مفهوم کاملاً توسط مجموعه­ای از عمليات­ها بيان می­گردد و به عبارت ديگر مترادف است با اين مجموعه عمليات­ها. به عنوان مثال دو مفهوم طول چگالی و طول بصری دو مفهوم مختلف هستند که بايد برای آن­ها نام­های مختلفی نيز برگزيد و تنها از آن­جا که در برخی محدوده­ها مقادير عددی (تقريباً) يکسانی دارند به خاطر سهولت در عمل است که به آن­ها يک نام می­دهيم.

از نظر راسل همين­جا نخستين انتقاد به بريجمن وارد است. چرا که اگر به واقع مفاهيم مترادف هستند با مجموعه عمليات­ها مقادير عددی يکسان هيچ توجيهی برای به کار بردن يک نام برای دو مفهوم مختلف نخواهد بود¹ √√ و اگر مقادير عددی آنقدر مهم هستند که يک نام برای اين دو مفهوم در نظر بگيريم ديگر نمی­توانيم بگوييم اين مفاهيم اينهمان هستند با عمليات­هايی که اين مقادير را به دست داده­اند.

راسل برای روشن­تر ساختن اين موضوع به اين نکته می­پردازد که بريجمن پس از معرفی طول بصری، درستی مقادير بدست آمده به اين روش را وابسته می­سازد به درستی نظريه نور و می­گويد برای آن­که مطمئن شويم بايد آن­ها را با مقادير طول چگالی بسنجيم. اما مسأله اينجاست که اگر مفاهيم اينهمان و مترادف هستند با عمليات­ها، چرا ما بايد در مورد درستی مقادير به دست آمده توسط اين عمليات­ها نگران باشيم و از سوی ديگر چگونه مقادير بدست آمده از يک مفهوم (مجموعه عمليات) می­تواند به ما درباره مقادير مربوط به يک مفهوم متمايز اطمينان خاطر بدهد. اگر طول چگالی و طول بصری دو مفهوم متفاوت هستند و مفاهيم مترادف هستند با عمليات، سنجيدن يک عمليات با عمليات ديگر بی­معنا خواهد بود.

البته راسل خود اذعان می­کند که در اين نکته که مفاهيم می­بايد در نسبت با عمليات تعريف شوند و نمی­توان صرفاً مفاهيمی را بر اساس ويژگی­های آن­ها تعريف کرد بدون اينکه هيچ روشی برای بررسی آن­ها وجود داشته باشد، با بريجمن موافق است؛ اما با اين موضوع که مفاهيم اينهمان هستند با عمليات مخالف است.

1-  البته بر اساس آن­چيزی که در مقاله درباره  ديدگاه بريجمن خوانديم به نظر می­رسد بريجمن برابر بودن مقادير عددی را "توجيهی" برای به کاربردن يک نام برای دو مفهوم ندانسته است بلکه آن را يکی از علل اين اشتباه در به کاربردن يک نام برای آن­ها می­داند.

پرسش دوم:

منظور شلیک از متافیزیک اعتقاد داشتن به دو نوع واقعیت است، یک واقعیتِ برتر، استعلایی، حقیقی یا فی نفسه و یک نوع واقعیتِ غیر حقیقی، ضعیف تر یا ظاهری که ملموس و مادی است. افلاطون، الئاییان و کانت نمونه هایی از متافیزیسین ها به این معنی هستند. تفاوت این دو نوع واقعیت چیست؟

مطابق معیار معناداری شلیک، معنای یک گزاره تنها از طریق «داده شده

ها» تعیین می شود. از این رو هنگام صحبت از واقعیت باید گفت که تنها چیزی واقعی است که مطابقِ آن تعدادی داده شده در وضعیت خاصی نسبت یه یکدیگر قرار داشته باشند. گزاره ای درباره واقعیت، تنها هنگامی معنادار است که وضعیت خاصی از داده شده ها را مشخص کند. چنانچه داده شده ها در وضعیت معرفی شده قرار داشته باشند، گزاره مورد ادعا صادق خواهد بود و در غیر اینصورت کاذب. به عبارت دیگر جهان باید در مقابل یک گزاره معنادار موضع بگیرد. مطابق این معیار معناداری هر گزاره ای درباره واقعیت برتر، بی معنا است. چون طبق تعریفِ واقعیت برتر نمی توان چنین گزاره هایی را به صورت وضعیت خاصی از داده شده ها ترجمه کرد. چرا؟ به عبارت دیگر جهان در مقابل گزاره های مربوط به واقعیت برتر موضع نمی گیرد. بنابراین صحبت از واقعیت برتر و به صورت کلی تر، صحبت از اینکه چنین واقعیتی وجود دارد یا خیر، بی معنا است.     

در مورد گزاره «می اندیشم، پس هستم.» ابتدا آن باید آن را به دو گزاره «می اندیشم» و «هستم» تجزیه کرد. معناداری هر گزاره وابسته یه چیزی است که از آن می فهمیم. اگر گزاره «می اندیشم» به صورت مجموعه ای از داده شده ها مانند اینکه «حالت چهره ام عوض می شود.»، «دستم را زیر چانه ام می گذارم.»، «نرونهای بخش خاصی از مغزم فعال می شود.» و ... فهم شود، این گزاره معنادار است. همچنین اگر گزاره «هستم.» نیز به صورت مجموعه ای از داده شده ها مانند اینکه «غذا می خورم.»، «حرف می زنم.» و ... فهم شود، معنادار است. در مرحله بعد می توان درباره صدق یا کذب رابطه شرطی بین دو گزاره شرط صحبت کرد. اما مطابق معیار معناداری شلیک، اگر گزاره «می اندیشم.» به صورت رویدادهایی در عالم ذهنِ مجرد و اشکال مشابه و نیز اگر گزاره «هستم.» به صورت وجود یک شیئ فی نفسه انسانی یا وجود یک مثال انسانی و اشکال مشابه فهم شود، گزاره «می اندیشم، پس هستم.» بی معنا است. بحث شلیک را در صفحه 48 ببینید.   

پرسش سوم:

بخش اول سوال: معناداری از نظر بریجمن وابسته به معناداری مفاهیم به کار رفته در آن و نیز معناداری کل گزاره است. معناداری هر یک از مفاهیم وابسته به اینست که عملیات متناظر با آن مفهوم معرفی شده باشد. در گزاره «تجربه کیفی بینایی سیامک و برمک وارونه یکدیگر است.»، مفهوم «تجربه کیفی بینایی» و مفهوم «وارونگی تجربه کیفی بینایی» باید از نظر عملیاتی معرفی شوند. مفهوم تجربه کیفی بینایی را می توان به دو صورت زیر معرفی کرد:

تعریف الف: «سیامک تجربه کیفی بینایی رنگ a را دارد، اگر هنگامی که کاغذی به رنگ a ببیند، دستش را بلند کند.»

تعریف ب: « سیامک تجربه کیفی بینایی رنگ a را دارد، اگر هنگامی که کاغذی به رنگ a ببیند، نرونهای مربوط به تشخیص رنگ a در مغز او فعال شوند.» تعریف دوم در صورتی که نرونهای مربوط به به تشخیص رنگ a در مغز کشف شده باشند و فعالیت آن نرونها قابل اندازه گیری باشد، یک تعریف عملیاتی معنادار است.

مفهوم وارونگی را برای سادگی تنها در مورد تصاویر سیاه و سفید تعریف می کنیم:

تعریف ج: «تجربه کیفی سیامک وارونه تجربه کیفی برمک است، اگر هنگامی که سیامک تجربه کیفی بینایی رنگ سفید دارد، برمک تجربه کیفی بینایی رنگ سیاه داشته باشد و برعکس، اگر هنگامی که سیامک تجربه کیفی بینایی رنگ سیاه دارد، برمک تجربه کیفی بینایی رنگ سفید داشته باشد »  

حال درباره معناداری کل گزاره بحث می کنیم. معناداری یک گزاره وابسته به اینست که بتوان عملیاتی برای تعیین صدق یا کذب آن معرفی کرد.

با توجه به تعاریف موجود برای مفاهیم، گزاره «تجربه کیفی بینایی سیامک و برمک وارونه یکدیگر است.» را به دو صورت زیر می توان بررسی کرد. در اینجا فرض می کنیم که سیامک، رنگی را که در عرف عام سفید دانسته می شود، عرف عام را برای پذیرفتن گزاره ها استفاده می کنیم، نه اینکه عموم چه نظری درباره یک شیئ دارند. سفید ببیند و برمک آن را وارونه یعنی سیاه ببیند. ولی طبق آموزشی که از کودکی داشته است، آن را سفید می نامد. باید به این نکته اشاره کرد که طبق تعریف الف، اصلا نمی توانیم حکم کنیم که برمک تجربه کیفی بینایی وارونه یعنی سیاه دارد. فرض اینکه برمک کاغذ را سیاه دیده است، همراه با فرض وجود ابرناظری است که تجربه کیفی بینایی برمک را نه از روی دست بلند کردن او بلکه به نحوی دیگر، مثلا از طریق تعریف ب شناخته است:

حالت1: با توجه به تعریف الف و ج، عملیات مربوط به گزاره مورد سوال به صورت زیر به قابل معرفی است: «از سیامک و برمک می خواهیم که هنگامی که کاغذی به رنگ سفید را دیدند، دستشان را بلند کنند و بعد کاغذی به رنگ سفید به آنها نشان می دهیم.»

در این حالت، اگر کاغذی را که در عرف عام سفید رنگ دانسته می شود، به هر دو نشان دهیم، همواره، هر دو دستشان را بلند می کنند. اگرچه برمک کاغذ را سیاه دیده است. بدین ترتیب تعریف حالت1 معنای عملیاتی نخواهد داشت. زیرا نمی توان از طریق عملیات حالت1 صدق وکذب گزاره را مشخص کرد. بدین ترتیب با انتخاب تعاریف الف و ب، طبق معیار بریجمن، اگرچه مفاهیم معنادارند، گزاره مورد سوال معنا ندارد.

حالت2: با توجه به تعریف ب و ج، عملیات مربوط به گزاره مورد سوال به صورت زیر به قابل معرفی است: «فعالیت نرونهای مربوط به تشخیص رنگ سفید را در مغز هر دو نفر تحت نظر می گیریم. سپس کاغذ سفیدی را به هر دو نفر نشان می دهیم.»

در این حالت، اگر کاغذی را که در عرف عام سفید رنگ دانسته می شود، به هر دو نشان دهیم، نرونهای مربوط به تشخیص رنگ سفید در مغز سیامک فعال خواهند شد و در مغز برمک غیرفعال باقی می مانند. بدین ترتیب عملیات مناسب برای تشخیص صدق و کذب گزاره مورد سوال به دست داده شده است و گزاره طبق معیار عملیات گرایی معنادار است. 

بخش دوم سوال: مطابق با عملیات گرایی بریجمن، تنها چیزی که یک مفهوم را تعریف می کند، عملیاتی است که برای اندازه گیری آن انجام می شود. یک مفهوم مترادف است با مجموعه عملیات متناظر با آن. تعریف یک مفهوم نباید برحسب خصوصیات آن مفهوم باشد و اگر دو عملیات متفاوت داشته باشیم، نباید برای هر دو یک نام انتخاب کنیم. اما در ادامه جی. راسل از بریجمن نقل می کند که: اما هنگامی که از دو عملیات مختلف داده ای عددی مشابهی در حدود دقت آزمایشها به دست می آید، ما در یک تسامح عملگرایانه به هر دو عملیات یک نام می دهیم. (این نقل قول را در بخش منتشرشده در کتاب بوید پیدا نکردم.) راسل به این توافق اعتراض می کند و می گوید که اگر به واقع مفاهیم مترادف با عملیات هستند و هیچ چیز مشترکی به جز عملیات میان مفاهیم وجود ندارد، داده های عددی مشابه نباید باعث شود که دو عملیات با یک نام خوانده شوند. به طور خاص او مثال مقایسه طول بصری و طول چگالی را مطرح می کند. در هنگام بحث از طول، ابتدا طول بصری معرفی می شود. اعدا به دست آمده از طول بصری به درستی نظریه های نورشناسی وابسته است. در ادامه مفهوم طول چگالی معرفی می شود. اعداد به دست آمده از طریق طول چگالی برحسب اعداد به دست آمده از طول بصری چک میشوند. راسل به این کار اعتراض می کند و می گوید که اگر به واقع این دو مفهوم کاملا از یکدیگر متمایزند و چیزی به نام «طول» بیش از عملیات اندازه گیری آن وجود ندارد، چرا داده های به دست آمده از عملیات طول چگالی با استفاده از داده های به دست آمده از طول بصری چک می شوند؟ به عقیده راسل چنین کاری نشان می دهد که بریجمن به معیار خود در مورد تمایز کامل مفاهیمی که عملیات متفاوت دارند و عدم وجود مفاهیم بیش از عملیات پایبند باقی نمانده است.        

پرسش چهارم:

نظریه انتلخی از طریق استنتناجی، گزاره مشاهدتی به دست می دهد. به همین دلیل در ابتدا به نظر می رسد که دارای معنای تجربی است. وجود مفهوم غیرمشاهدتی «انتلخی» در این نظریه، هم با توجه به معیار شلیک که واحد معناداری در آن گزاره است و هم با توجه به قسمت انتهایی بخش سوم و بخش چهارم مقاله همپل که در آنها وجود مفاهیم غیرمشاهدتی به معناداری نظریه لطمه نمی زند و امکان به دست دادن تعبیرهای مشاهدتی از نظریه کافی دانسته شده است، لطمه ای به معناداری نظریه نمی زند. از این رو دفاع دریش از این منظر معتبر است.  

اما نظریه انتلخی را می توان نمونه ای از دو چهارچوب زبانی که در مقاله همپل معرفی شده است و چهارچوبهایی هستند که نمی خواهیم جزو چهارچوبهای علمی (معنادار) شناخته شوند، دانست:

الف- در بخش دوم مقاله صورتنبدی ایر معرفی شده است. نظریه انتلخی را می توان یک نمونه از صورتبندی اولیه ایر دانست. این صورتبندی را می توان به صورت زیر نوشت:

N  Y("x)Ax            (Theory)

N                           (Subsidiary Hypotheses )

------------

Aa                         (Obsevational Statement )

این معیار نشان می دهد که یک نظام استنتاجی می تواند شامل گزاره های بی معنا باشد، ولی گزاره مشاهدتی از آن استنتاج شود. در مورد نظریه انتلخی داریم:

اگر هر موجودی انتلخی داشته باشد، خود را ترمیم می کند.      (نظریه)

هر موجودی انتلخی دارد.                                              (فرضیه کمکی)

نتیجه: ستاره دریایی خود را ترمیم می کند.                         (گزاره مشاهدتی)

 برای بهبود صورتبندی، ایر معیار را به صورت زیر تغییر می دهد که فرضیه کمکی یا باید تحلیلی باشد و یا مستقیما مشاهدتی باشد. با این اصلاح، نظریه انتلخی یک چهارچوب علمی (معنادار) باقی نمی ماند.

ب- چهارچوب زبانی ای که اشکال نظریه انتلخی را بهتر نشان می دهد، در بخش چهارم معرفی شده است. در این بخش همپل مفهوم «گزاره های منزوی» را معرفی می کند. گزاره ای منزوی است که قدرت تبیین و پیش بینی نظریه را افزایش نمی دهد. به عبارت دیگر، اگر گزاره منزوی را از نظریه اولیه (T) کنار بگذاریم و نظریه دوم (T`) ساخته شود، تمامی گزاره های مشاهدتی که از  Tاسنتاج می شود، از  T`نیز قابل استنتاج خواهد بود. تحلیل منطقی نظریه انتلخی به ترتیب زیر نشان می دهد که این نظریه دارای گزاره منزوی است:

عبارتهای منطقی زیر را معرفی می کنیم:

موجودی زنده است.                                              Ax

موجودی انتلخی دارد.                                                          Bx

موجودی خود را ترمیم می کند.                                 Cx

ستاره دریایی                                                         a

حال نظریه انتلخی (T) به صورت زیر قابل بیان است:

("x) (Ax YBx)

("x) (Bx YCx)

Aa

----------------------

Ca

یا به عبارت دیگر داریم:

هر موجود زنده ای انتلخی دارد.

هر موجودی که انتلخی دارد، خود را ترمیم می کند.

ستاره دریایی زنده است.

نتیجه: ستاره دریایی خود را ترمیم می کند.

حال اگر دو گزاره اول را با هم عطف کنیم، با استفاده از قاعده قیاس شرطی به نظریه دوم (T`) به صورت زیر می رسیم:

("x) (Ax YCx)

Aa

----------------------

Ca

یا به عبارت دیگر داریم:

هر موجود زنده ای خود را ترمیم می کند.

ستاره دریایی زنده است.

نتیجه: ستاره دریایی خود را ترمیم می کند.

بخوبی دیده می شود که گزاره «هر موجود زنده ای انتلخی دارد.» یک گزاره منزوی است. به عبارت دیگر همچنانکه منتقد حلقه وینی دریش اشاره می کند، نظریه انتلخی به کشف جدیدی منجر نمی شود. انتلخی تنها یک نامگذاری جدید برای مفهوم زنده بودن است.

اگر دریش انتلخی را دسته بندی می کرد، یا آنکه سور عمومی گزاره «هر موجود زنده ای انتلخی دارد.» را به سور وجودی تبدیل می کرد، و شرایط مربوط به موجوداتی که انتلخی دارند را معرفی می کرد، دیگر گزاره «بعضی موجودات زنده انتلخی دارند.» منزوی باقی نمی ماند. یعنی نمی توانستیم آن را به شکل منطقی از ساختمان نظریه حذف کنیم. با این کار نظریه انتلخی می توانست پیش بینی های جدید به دست دهد و می توانست تایید یا ابطال شود.

-        در پایان مقاله همپل شرط نداشتن گزاره منزوی را کنار می گذارد.

-        قرار بود بر اساس معیارهای سیتماتیک بودن، سادگی، قدرت تبیین و پیش بینی این نظریه را بررسی کنید.

پرسش پنجم:

فرض کنیم که چهارچوب زبانی فعلی را به قصد تبیین علمی، L بنامیم. حال چهارچوب زبانی که در آن گزاره «روح خبیثی همواره در حال فریب دادن من است.» را با نام L` معرفی می کنیم. طبق استدلال کارنپ، پذیرفتن این جمله تعهد هستی شناسیک برای گوینده به همراه نمی آورد. به عبارت دیگر پرسش از اینکه آیا روح خبیث فریب دهنده واقعا وجود دارد، یک پرسش بیرونی است که داخل L` قابل بررسی نیست. کارنپ سه ویژگی پراگماتیک در مورد پذیرش یا رد یک چهارچوب زبانی معرفی می کند که عبارتند از: کارآمدی، مثمرثمر بودن و سادگی. بنابراین می توان پرسید که آیا چهارچوب L` قدرت تبیین و پیش بینی بیشتری از چهارچوب L دارد؟ آیا پذیرفتن گزاره «روح خبیثی همواره در حال فریب دادن من است.» مثمرثمر است؟ یعنی مشاهدات علمی ما با پذیرفتن این گزاره بیشتر سازگار است، به عبارت دیگر آن را تایید می کند، یا با کنار گذاشتن آن بیشتر سازگار است و آن را تایید نمی کند؟ و آیا پذیرفتن این گزاره، نظریه های علمی ما را ساده تر می کند یا خیر؟

در مورد سوال اول، به نظر می رسد که اگرچه L` ظاهرا قدرت تبیین بیشتری دارد، یعنی مشاهدات ما را ناشی از فریب روح خبیث معرفی می کند، ولی قدرت پیش بینی جدیدی به ما نمی دهد. علاوه بر این مشاهدات ما در علم، وجود چنین روحی را تایید نمی کند و با عدم پذیرش آن سازگارتر است. همچنین چهارچوب L` از چهرچوب L پیچیده تر است، در حالی که قدرت پیش بینی بیشتری ندارد. بنابراین بشکلی پراگماتیک آن را قبول نمی کنیم. اما نکته اصلی به عقیده کارنپ اینست که این پذیرش یا رد بدون توجه به این سوال که آیا روح خبیث واقعا وجود دارد یا خیر و صرفا از طریق توجه به ملاحظات پراگماتیک صورت می گیرد.

در مورد مساله دلالت، مطابق استدلال کارنپ می توان گزاره مورد بررسی را به صورت تحلیلی درون چهارچوب معرفی کرد. برای این کار واژگان و نشانه محمولهای زیر را به چهارچوب زبانی L اضافه می کنیم:

موجودی روح خبیث است.                                                Ax

موجودی موجود دیگر را در زمان t فریب می دهد.                               Bxyt

من                                                                             m

حال می توان گزاره مورد بررسی را به صورت زیر معرفی نمود:

"روح خبیثی همواره در حال فریب دادن من است." دلالت می کند به ($x) [Ax & ("t) Bxmt]

بنابراین پذیرفتن گزاره مورد بررسی از لحاظ معناشناسی هم مشکلی در مورد پذیرفتن وجود خارجی روح خبیث به همراه نمی آورد. کارنپ تاکید می کند که وارد کردن گزاره ها و مفاهیم در یک چهارچوب زبانی تعهد هستی شناسیک درباره وجود واقعی آنها به همراه ندارد و مساله اصلی در مورد رد یا قبول آنها، ملاحظات پراگماتیک کسانی است که می خواهند از چهارچوب استفاده کنند. برای نمونه همچنانکه دیده شد، به نظر می رسد که پذیرفتن گزاره مورد بحث در علم مفید نیست، ولی ممکن است در یک گونه دیگر از چهارچوبهای زبانی، مثلا در متافیزیک و یا نوعی از روانشناسی، پذیرفتن این گزاره به عقیده کسانی که از آن چهارچوب استفاده می کنند، مفید باشد. به عقیده کارنپ رد یا پذیرش گزاره ها، پاسخ قطعی بله یا خیر ندارد، بلکه پاسخ به کاربرد چهارچوب زبانی در عمل وابسته است و در رابطه با هدفی که چهارچوب زبانی به حاطر آن ساخته می شود، تعیین می گردد.   

«هوالحق»

مطالب رنگی از دکتر نسرین میباشد...

حلقه وین برای بیان برتری مسایل و نظریات علم تجربی نسبت به  مسایل و نظریات دیگر علوم(به جز منطق و ریاضیات) و اعلام آنها به عنوان شبه مسئله و شبه نظریه - در سرتاسر سیر فکری خود - از ملاک و معیار «معنی داری» بهره میبرد. حتی وقتی  همپل در مقاله خود معنی داری را به مثابه ملاک برتری علم تجربی کنار میگذارد در این امر تردید نمیکند که اگر میتوانست بیان بدون اشکالی از «معنای تجربی»  بدست بیاورد هرگز از مسئله معنا داری روگردان نمیشد. غافل از اینکه اشتباه اساسی موجود در اندیشه حلقه موجب میشود که تقریبا تمام اشکالات و نقدهای همپل مانند نظریاتی که او مورد نقد قرار داده است-همه و همه - تهی از معنا شود!!

اما این اشتباه اساسی را می آورم:

این ادعا که برخی گزاره ها که از نظر منطقی درست ساخت هستند بی معنیند یعنی خارج از دایره صدق و کذبند با منطق دو ارزشی فرگه متناقض است. زیرا همه جملات درست ساخت در منطق فرگه فقط میتوانند دارای ارزش درست ويا غلط باشند و جدا كردن دسته اي از آنها به عنوان بيمعنا كه مسلما نميتواند مورد صدق و كذب واقع شود يك ارزش سوم خواهد بود. در اين حالت سه ارزش درست - غلط و بيمعني خواهيم داشت. بعد از فرگه منطق کاران و فلاسفه مختلفی نشان داده اند که صرف درست ساخت بودن یک گزاره برای پذیرفتن صدق و کذب کافی نیست و اگر هم بخواهیم در این باره زیاد اصرار کنیم گرفتار پارادوکسهای منطقی می شویم. در ضمن از بعد از گودل می دانیم که در بعضی دستگاه های صوری گزاره های درست ساختی هستند که درستی (یا نادرستی) آنها از اصول اولیه دستگاه نتیجه نمی شوند و بنابراین نمی شود در مورد صدق و کذب آنها حرفی زد.

مسئله اينجاست كه تمام نحو و قواعد ساخت فرمول و قواعد استنتاج در منطق فرگه تنها در ساختمان دو ارزشي منطق او معتبر است فلذا تمام آن جملات منتقدانه همپل كه معناداري را در ساختار منطق فرگه بيان ميكند پوچ و بيمعنا خواهد شد. (مثلا وقتي ميگويد اگر N گزاره اي بيمعنا باشد N~ نيز بايد بيمعنا باشد. كه معلوم نيست از كجاي منطق فرگه آمده! قانوني درباره ارزش سوم!) آن چه در این جا رخ می دهد نمونه ای از خلط مقولات Category Mistake است: معنا داری یعنی امکان پذیرفتن صدق و کذب که ارزشهای منطقی هستند پس معنا داری در سطح دیگری نسبت به ارزش صدق و کذب قرار دارد. اگر کسی بگوید من دانشکده ها، خوابگاهها، کتابخانه ها، ساختمانهای آموزش، مراکز ادارای و زمین فوتبال دانشگاه صنعتی شریف را دیده ام ولی هنوز خود دانشگاه را ندیده ام مرتکب خلط مقوله شده است.

ضمنا اين نشان ميدهد كه نه تنها همه ملاكهايي كه براي معناداري تجربي در منطق فرگه اي در حلقه وين بيان شده خالي از معناست بلكه اساسا هيچ معيار معناداريي كه جملات درست ساخت را به معنادار و بيمعنا تقسيم كند قابل قبول نيست.

يك راه فرار اين است كه به انواع ديگر منطق مثلا منطق سه ارزشي رو بياوريم. اما اين خيلي پسنديده نيست زيرا در اين صورت فلسفه ما منطق ما را انتخاب خواهد كرد!!چرا "پسندیده" نیست؟

راه ديگر توسل به اين امر است كه براي جملات درست ساخت كه معناي تجربي ندارند درست و غلط قائل شويم. در اين صورت علاوه بر آنكه راه حل خيلي غريب و عجيب است بايد توضيح بدهيم كه پس آخر بيمعني نام نهادن برخي گزاره ها چه فايده اي داشته است.

به عبارتي بيمعنا كردن گزاره ها حمله اي از جانب منطق و زبان به آنها بود كه آنها را تسليم و فلج ميكرد اما اگر معنا داري و بيمعنايي پشتوانه منطقي خود را از دست بدهد در حد يك ابراز سليقه سقوط خواهد كرد!!

سمينار این هفته:

نگاهي به مفهوم نو خاستگي  (Emergence) در فلسفه ذهن

پيروز فطورچي

(استاد گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتي شريف)

يکشنبه 27/آذر/84 ساعت 16 الي 18

سالن اجتماعات گروه فلسفه علم

از تمامی عالاقه مندان دعوت می شود تا در این جلسه شرکت نمایند

«هوالحق»

كار مهمي كه پاپر در فلسفه علم كرده دوچيز است:

                         الف) انتخاب يك ملاك بهتر براي تميز علم از غير علم

                           ب) اعلام اين ملاك به عنوان تميز و نه معناداري

ادعا : ابطالپذير بودن هيچ شرفي براي ساينس نمي آورد بلكه تنها و تنها اگر به عنوان ضمانتي براي پراگماتيك بودن معرفت ساينتيفيك پذيرفته شود (كه تا حد زيادي و نه كمتر از تحقيق پذيري پذيرفتني به نظر مي آيد) آنگاه ميتوان آن را معيار برتي نيز شمرد و اين خود منوط به قبول ارزشمندي كاربرد علم است. اما مقصود چيست؟

توضيح:  هم تحقيق پذيري و هم چهار معيار همپل (مخصوصا توانايي پيشگويي كه معيار دوم اوست) و هم ابطالپذيري همگي در تلاشند تا خصوصيت تجربي علم را تبيين كنند. اما منظور از "خصوصيت تجربي علم" را شليك در مقاله پوزيتيويسم و رئاليسم به خوبي توضيح ميدهد ( آنتي رئاليسم كه خانم اسلامي در مورد آن پرسيده بودند هم در همين مقاله به تفصيل بحث شده است.)، شليك در اين مقاله درباره آمپريكال مينينگ سخن ميگويد. لُب مطلب شليك در توضيح علم ساينتيفيك اينگونه بيان ميشود كه جهان بايستي دربرابر نظريه موضع بگيرد تا نظريه را بتوان علمي تلقي نمود. يعني صدق و كذب آن بايد در جهان تجربه تفاوتي ايجاد كند. در نزديكي اين معني با كاربرد و فناوري تامل فرماييد. اين راز برآمدن تكنولوژي از علم جديد است. علم تجربي علمي است كه جهان در برابر گزاره هاي آن (يا چارچوبهاي زباني آن) موضع ميگيرد. و اگر ما قبول ميكنيم كه جهان در برابر گزاره Px -> Qx موضع ميگيرد آنگاه ميتوانيم شرط Px را برآوريم تا Qx رخ دهد و اين يعني فناوري. به همين دليل است كه علمي مانند متافيزيك كه تجربه در برابر آن موضع نميگيرد تكنولوژي هم نمي زايد. آمپريكال مينينگ (كه پاپر در انتها نميتواند آنرا براي علم ساينتيستيك تبيين كند و اعتبار علم را محدود به توافق جامعه علمي مينمايد) با پراگماتيستيك بودن علم بسيار نزديك است ولي حتي معناي تجربي به تنهايي نيز براي برتري علم كافي نيست. پوزيتيويستهاي منطقي ميخواستند معني گزاره هاي غير تحليلي و غير متناقض را در آمپريكال مينينگ منحصر كنند تا آن علومي كه چنين نيستند بيمعني شوند و معلوم است كه معني دار بر بيمعني برتري دارد. اما چنانكه در مطلب "برباد رفته" (در آرشيو مطالبم موجود است) توضيح دادم اين تلاش محال و منتهي به خروج از منطق دو ارزشي است.

ابطالگرايي پاپر از دام اين نقد ميجهد و از منحصر كردن معني براي علوم تجربي منصرف ميشود و تاكيد ميكند كه ابطالگرايي يك ملاك معناداري نيست. اما او بايد چيزي را جانشين معني دار بودن علم تجربي و بيمعني بودن ديگر علوم كند تا علم تجربي برتر بماند و الا همانگونه كه اشاره شد ابطالپذير بودن به خودي خود شرفي براي هيچ علمي نيست. اما اگر درنظر آوريم كه ابطالپذيري ضامن همان آمپريكال مينينگ است(بدون انحصار معنا در اين نوع معني داري) و آمپريكال مينينگ به پراگماتيك بودن منجر ميشود آنگاه درمييابيم كه آنچه نزد پاپر مي تواند منجر به برتري ساينس از ديگر انواع معرفت شود فقط و فقط كاربرد داشتن و تكنولوزيك بودن آن مي تواند باشد. در حقيقت پاپر از اينجهت كه از مخفي كردن شرف علوم ساينس در پشت نقاب معنا داري دست مي شويد ما را بهتر از ديگران به ماهيت پراگماتيك علوم تجربي رهنمون ميشود، به دريافت تفاوت اصلي علم تجربي از ديگر علم نزديكتر است. اما عريان شدن اين حقيقت، براي علم گراياني كه علوم تجربي را تنها داعيه دار ميدان دانايي مي خواهند، چندان رضايت بخش نيست. اين همان نقطه اي است كه پاپر پوزيتيويسم را (چه منطقي و چه غير منطقي!) به قول خودش ميكشد.

پنجمين جلسه از سلسله سمينارهاي فلسفه علم در پاييز 84

بررسي فلسفي امکان استفاده از خدا در تبيين‌هاي علمي

دکتر حسن ميانداري

(عضو هيئت علمی موسسه پژوهشي حکمت و فلسفه ايران)

يکشنبه 20/آذر/84 ساعت 16 الي 18

سالن اجتماعات گروه فلسفه علم

حضور برای تمام علاقه مندان الزامی است

وقتی بهت میگن که داریوش که جزئی از دنیای تو بوده توي اون هواپيماي لعنتي بوده و مرده دیگه به این فکر نمیکنی که یه روز ازش خوشت نمیومده. بلکه فکر و ذکرت میشه اینکه :یعنی چی؟ و بعد یادت میفته که هیچوقت باهاش اینقدر کج نبودی که از مرگش اینهمه ناراحت نشی. ولی مهمتر اینکه میگی مگه من چه فرقی با اون دارم و چیزی رو که همیشه میدونستی چند دقیقه باور میکنی: منم میمیرم! بعد اگه رشته ات فلسفه علم باشه به این فکر میکنی که اشکال ‹‹منطق صوری›› این نیست که نشه مردن رو  توش به صورت یه محمول یک موضعی در نظر گرفت و گفت که "داریوش مرده" :

نکات قابل توجهی در نقدها آمده است. خانم اسلامی هم نکات مهمی را روز یکشنبه در دانشکده ذکر کردند. در چند مورد باید توضیح بیشتری دهم:

به درستی گفته شده که مفهوم طیف در مورد معناداری چهارچوبهای زبانی با مفهوم طیف در مورد رئالیست ها و ایده آلیست ها متفاوت است. بهتر بود در مورد دوم از واژه طیف استفاده نمی کردم.

در مورد خسته شدن، می پذیرم که واژه مبهم است. برای توضیح بیشتر باید بگویم که مقصودم از خسته شدن اینست که شلیک و همپل به این نتیجه رسیده اند که ادامه مباحثه از طریق الگوی پیشین موفقیت آمیز نیست و باید الگوی بحث را تغییر داد. معمولا تغییر نوع الگوی بحث، پیچیده تر و پرهزینه تر از ادامه بحث در الگوی پیشین است. بنابراین فقط هنگامی کسی به این کار تن می دهد که از الگوی پیشین روی گردانده باشد و به موفقیت آن امیدوار نباشد. برای نمونه شلیک از دو دستگی رئالیسم و ایده آلیسم و همپل از الگوی سعی برای ارائه یک معیار معناداری قاطع روی بر می گردانند.

باید گفت که به نظر می رسد که الگوی جدیدی که شلیک معرفی می کند با الگوی جدیدی که همپل معرفی می کند، بسیار متفاوت است. بی معنا دانستن بحث پیشین در مورد رئالیسم و ایده آلیسم، توسط شلیک بسیار هوشمندانه به نظر می آید و راهکار جدید برای یک بحث قدیمی فلسفی به دست می دهد.

علم با پاپر به كجا مي‌رود؟ پاپر علم را بالا نمي‌برد - و برحسب اقتضائات شكست پوزيتيويستها در بدست دادن ملاكي براي بي‌معني شدن غير علم - علم نزد پاپر به اينصورت متنزل مي‌شود:

۱- فقط علم از غير آن (در صورت موفقيت كامل برنامه فلسفي پاپر)جدا خواهد شد. اما بدون اينكه نسبت به غير علم برتري غير پراگماتيك پيدا كند.

۲-  نكته خيلي زيبا در اين نقطه اين است كه كم‌كم پديدار مي‌شود كه گويا پراگماتيك بودن  اساسي‌ترين خاصيت علم تجربي است. به عبارتي آمپريكال مينينگ كه از ابتدا نيز بر آن تاكيد مي‌شد و همچنين توانايي پيش‌بيني بيانهاي مختلفي از ماهيت پراگماتيك علم بودند كه در اين نقطه به خوبي خود را ظاهر مي‌سازد. تفاوت اساسي علم با ديگر انواع معرفت اين است كه علم به كار مي‌آيد.

۳- پاپر موضع آنتي رئاليستي اعضاي حلقه را رها مي‌كند. به گمان من او در اين نقطه بزرگترين ضربه را به حلقه وين مي‌زند و به قول خودش پوزيتيويسم را مي‌كشد. متافيزيك نه تنها برمي‌گردد بلكه نوعي از آن پايه‌ي انديشه پاپر در فلسفه علم او قرار مي‌گيرد. اين او را وادار مي‌كند كه بر خلاف پوزيتيويستهاي منطقي وارد بحث با فلاسفه مختلف بشود و  به رد و تاييد مسايل آنها بپردازد. او تبديل به متافيزيست مي‌شود هرچند از اين عنوان به هيچ وجه خشنود نيست.

۴- در انديشه پاپر علم ديگر به شدت جنبه‌هاي اثباتي خود را از دست مي‌دهد و تبديل به نظريات غلطي مي‌شود كه تنها به لحاظ مفيد يا مورد توافق بودن در دايره معارف باقي مانده‌اند.در انديشه پاپر حيثيت علم به قابل ابطال بودن آن است بدون آنكه توصيف خوبي درباره نسبت داشتن علم با حقيقت داشته باشيم.

۵- در پايان راه پاپر ما را معلق رها مي‌كند درحاليكه براي معرفت علميمان تقريبا چيزي نميماند. او حتي در اثبات معناي تجربي براي علم ما را به جايي نمي‌رساند.

به نظر من پاپر بيش از آنكه افكار حلقه را به جلو ببرد و آنرا از تنگناها خارج كند آنرا در مسيري بكلي متفاوت مي‌اندازد. اين تغيير مسير اساسي به گمان من الزامي نبوده بلكه به تفاوت پاپر با امثال كارناپ در اساسيترين نحوه انديشيدن در مورد  جهان برميگردد...

در ادامه نوشته قبلی:

آیا زبان طبیعی را می توان درون منطق صورتبندی کرد؟

به مثالهای زیر توجه کنید:

الف )

کاذب بودن X تحت یک تعبیر برای صدقX→Y تحت آن تعبیر کافی است .{اگر مقدم صادق باشد ، تالی  هرچه باشد کل عبارت صادق است .} اما نادرست بودن مقدم برای یک شرطی  که بوسیله "اگر ...آنگاه " ساخته شده باشد کافی  نیست:

مثال :

1-     اگر یخ از آ ب چگالتر باشد ، یخ روی آب شناور می ماند.

2-     اگر یخ روی آب شناور نشود پس یخ روی آب شناور می ماند.

این جملات معمولا کاذب در نظر گرفته می شوند در حالیکه اگر

P: یخ از آب چگالتر است.

q: یخ روی آب شناور می ماند.

در این صورت گزاره های  بالا  هر دو  به انتفاء مقدم درست هستند !

ب )

هر تعبیری که تحت آن Y صادق است ، X→Y نیز تحت آن صادق است . اما صدق نتیجه برای صدق شرطی که با " اگر .. آنگاه " یا "اگر " است کافی نیست .

مثال :

اگر یخ چگالتراز مس  باشد ، آنگاه یخ روی آب شناور می شود .

که به نظر می رسد به وضوح نادرست است .

پ )

 می دانیم که اگر داشته باشیم( X→¬Y)  ¬ در این صورت داریم : X&¬Y و بالاخص X را داریم اما ادعا می شود که استدلال زیر نامعتبر است  :

چنین نیست که اگر عدد 3 زوج باشد آنگاه اول است . پس عدد 3 زوج است .

یا

اینگونه نیست که اگر من امشب به میهمانی بروم ، مست خواهم بود . پس امشب مست نخواهم بود .

ت)

 همواره در P داریم :

(X→¬Y), Y ╞ ¬ X

یعنی اینکه از یک عبارت شرطی به همراه نقیض تالی می توان نقیض مقدم را استنتاج کرد در P معتبر است . اما ادعا می شود که استدلال زیر نامعتبر است :

مثال :

اگر باران ببارد ، آنگاه باران شدید نخواهد بود .

باران شدید می بارد  .

پس : باران نمی بارد !!!!!!!!!!!

ث)

 ضمنا "اگر "   خاصیت تعدی ندارد .در حالیکه→  خاصیت تعدی دارد . مثال :

اگر محمود قبل از انتخابات بمیرد ، اکبر برنده خواهد شد . اگراکبر برنده شود ، محمود پس از انتخابات از زندگی سیاسی خود کناره گیری خواهد کرد .

پس : اگز محمودقبل از انتخابات بمیرد ، پس از انتخابات از زندگی سیاسی خود کناره گیری خواهد کرد .!

ج )

 می دانیم که اگرZ →  X&Y در این صورت داریم  :   X→Y →Z

اما :

اگر این اتاق گرمتر شود و متوسط انرژی جنبشی مولکولهای آن ثابت بماند ، جامعه علمی شگفت زده خواهد شد . این اتاق گرمتر شده است .

پس : اگر متوسط انرژی جنبشی مولکولهای این اتاق ثابت بماند ، جامعه علمی شگفت زده خواهد شد .

چ )

در P داریم اگر X→Y آنگاه X & Z→Y هر چه باشد Z ، معتبر است .

مثال :

اگر در فنجان چای خود شکر بریزیم ، خوشمزه می شود .  پس اگر در فنجان چای شکر بریزیم و روغن نیز به آن اضافه کنیم خوشمزه خواهد شد .

به نظر شما مشکل کجاست ؟

این متن را خلاصه و روشن و کاملا جدی مینویسم چون گمان میکنم یک مطلب اساسی است. از دوستان گرامی تقاضا دارم پس از مطالعه و تامل نظرات - نقدها و بحثهای خود را در باب این موضوع حتما با من در ميان بگذارند.

حلقه وین برای بیان برتری مسایل و نظریات علم تجربی نسبت به  مسایل و نظریات دیگر علوم(به جز منطق و ریاضیات) و اعلام آنها به عنوان شبه مسئله و شبه نظریه - در سرتاسر سیر فکری خود - از ملاک و معیار «معنی داری» بهره میبرد. حتی وقتی  همپل در مقاله خود معنی داری را به مثابه ملاک برتری علم تجربی کنار میگذارد در این امر تردید نمیکند که اگر میتوانست بیان بدون اشکالی از «معنای تجربی»  بدست بیاورد هرگز از مسئله معنا داری روگردان نمیشد. غافل از اینکه اشتباه اساسی موجود در اندیشه حلقه موجب میشود که تقریبا تمام اشکالات و نقدهای همپل مانند نظریاتی که او مورد نقد قرار داده است-همه و همه - تهی از معنا شود!!

اما این اشتباه اساسی      :

این ادعا که برخی گزاره ها که از نظر منطقی درست ساخت هستند بی معنیند یعنی خارج از دایره صدق و کذبند با منطق دو ارزشی فرگه متناقض است. زیرا همه جملات درست ساخت در منطق فرگه فقط میتوانند دارای ارزش درست ويا غلط باشند و جدا كردن دسته اي از آنها به عنوان بيمعنا كه مسلما نميتواند مورد صدق و كذب واقع شود يك ارزش سوم خواهد بود. در اين حالت سه ارزش درست - غلط و بيمعني خواهيم داشت. يعني خروج از دستگاه فرگه اي!

مسئله اينجاست كه تمام نحو و قواعد ساخت فرمول و قواعد استنتاج در منطق فرگه تنها در ساختمان دو ارزشي منطق او معتبر است فلذا تمام آن جملات منتقدانه همپل كهمعناداري را در ساختار منطق فرگه بيان ميكند پوچ و بيمعنا خواهد شد. (مثلا وقتي ميگويد اگر N گزاره اي بيمعنا باشد N~ نيز بايد بيمعنا باشد. كه معلوم نيست از كجاي منطق فرگه آمده! قانوني درباره ارزش سوم!)

ضمنا اين نشان ميدهد كه نه تنها همه ملاكهايي كه براي معناداري تجربي در منطق فرگه اي در حلقه وين بيان شده خالي از معناست بلكه اساسا هيچمعيار معناداريي كه جملات درست ساخت را به معنادار و بيمعنا تقسيم كند قابل قبول نيست.

يك راه فرار اين است كه به انواع ديگر منطق مثلا منطق سه ارزشي رو بياوريم. اما اين خيلي پسنديده نيست زيرا در اين صورت فلسفه ما منطق ما را انتخاب خواهد كرد!!

راه ديگر توسل به اين امر است كه براي جملات درست ساخت كه معناي تجربي ندارند درست و غلط قائل شويم. در اين صورت علاوه بر آنكه راه حل خيلي غريب و عجيب است بايد توضيح بدهيم كه پس آخر بيمعني نام نهادن برخي گزاره ها چه فايده اي داشته است.

به عبارتي بيمعنا كردن گزاره ها حمله اي از جانب منطق و زبان به آنها بود كه آنها را تسليم و فلج ميكرد اما اگر معنا داري و بيمعنايي پشتوانه منطقي خود را از دست بدهد در حد يك ابراز سليقه سقوط خواهد كرد!!

برای اولین بار راسل اصطلاح " منطق فلسفی " را وضع کرد و آن را برای توصیف پروژه خاصی در فلسفه به کار برد . این برنامه خاص در فلسفه عبارت است از دست و پنجه نرم کردن با مسائل فلسفی به کمک صورتبندی آنها در منطق ( پروژه صوری سازی ). منظور راسل از منطق همان زبان صوری است که خودش و وایتهد در کتاب " اصول ریاضیات " مطرح کرده بودند .

کتاب "صور منطقی " با این جملات آغاز می شود . هدف این کتاب بررسی این سئوال مهم است که آیا می توان زبان طبیعی را صورتبندی منطقی کرد ؟ و در صورت وجود چنین امکانی مشکلات این صوری سازی چیست ؟

در فصل ۱ به این می پردازد که منظور از " اعتبار " در منطق چیست و اینکه چرا منطقدانان " اعتبار " را مرتبط با زبانهای صوری - زبانهایی که هیچ کس با آنها صحبت نمی کند - بررسی می کنند .

فصول  ۲ تا ۵ به موانع و امکانات صوری سازی زبان طبیعی به زبان منطق گزاره ای و سپس منطق محمولات مرتبه اول و منطق موجهات می پردازد .

فصل ۶ شامل یک سلسله بحثهای فلسفی درباره صورت منطقی جملات  دامنه کاربرد منطق و چیستی ثوابت منطقی است .

در مجموع این کتاب - چنانکه از اسم آن بر می آید - کتاب ورودی برای مباحث منطق فلسفی است . موردی که در اینجا به آن پرداخته می شود پروژه صوری سازی و تبعات آن است .

نویسنده این کتاب Mark Sainsbury است و انتشارات Blackwell آن را در سال 2001چاپ کرده است .

نوع بیان این کتاب و بررسی مسائل بالاخص با تکیه به مثالهای متعدد و جالب توجه که چند مورد آن را در نوشته قبلی من دیدید این کتاب را تبدیل به یک منبع عالی برای یادگیری منطق فلسفی یا فلسفه زبان کرده است .

یک سئوال برای بچه هایی که منطق 1 را می گذارنند: تفاوت این نگرش با نگرشی که در منطقهای نرمال همانگونه که به طور مثال در کتاب دکتر نبوی دیده می شود چیست ؟

از تمامي علاقه مندان دعوت مي شود در اين جلسه شركت فرمايند

درباره مباحث مطرح شده در جلسه هفتم، ادامه مقاله همپل:

نکته اصلی که در این مقاله قابل توجه است، شباهت آن با مقاله شلیک در عین تباین آن دو از لحاظ معیار معناداری است. می توان پرسید که چه اتفاقی روی داده است که همپل بعد از رد منطقی معیارهای معناداری پیشین، از ارائه معیار معناداری جدید منصرف می شود و ایده طیف چهارچوب های مفهومی را مطرح می کند که همگی قابل بررسی و معنادار هستند. این وضعیت شبیه به وضعیتی است که اعضای حلقه در ابتدا داشته اند؛ هنگامی که کارنپ دست از ادامه روش کتاب «بازسازی منطقی» دست برمی دارد و شلیک خود را از دو طیف رئالیست ها و ایده آلیست ها خارج می کند و یک معیار معناداری به دست می دهد که طبق آن مساله قدیمی رئالیست ها و ایده آلیست ها بی معنا معرفی می شود.

به نظر می رسد که نوعی خسته شدن یعنی چه؟ از روش پیشین هم در مقاله شلیک و هم در مقاله همپل دیده می شود. خصوصا در مقاله همپل می بینیم که بشکلی تقریبا ناگهانی از تغییر در معیار معناداری دست بر می دارد و مفهوم طیف را معرفی می کند این ضعف مقاله محسوب می شود.

چنین به نظر می رسد که این نوع چرخش ها و تغییر در نحوه برخورد با مسائل اثر مهمی در حرکت علوم و فلسفه دارند. در عین حال این تغییر از هرکسی پذیرفته نمی شود. در بسیاری موارد رد یا تایید دانشمندان و فلاسفه ای که در جامعه علمی شناخته شده و مورد توجه هستند، مسیر آن دانش و فکر فلسفی را تغییر می دهد.

                  انتقاد چرچ  از معيار تاييد پذيري اصلاح شده آير

(باتشکر از آقای محسن زمانی دانشجوی دوره دکتری فلسفه تحلیلی IPM)

ملاك تاييد پذيري اصلاح شده آير عبارت است از:

  الف- يك گزاره تاييد پذير مستقيم است اگر:

           الف1- خود مشاهدتي باشد.

           الف 2- با عطف به گزاره هاي مشاهدتي ديگر حداقل يك نتيجه مشاهدتي به دست دهد كه به تنهايي از آن گزاره هاي مشاهدتي ديگر منتج نشود.

  ب- يك گزاره تاييد پذير غير مستقيم است اگر با عطف به مقدمات ديگر يك گزاره تاييد پذير مستقيم را نتيجه دهد كه خود به تنهايي از آن مقدمات ديگر نتيجه نشود. اين مقدمات ديگر يايد يا تحليلي باشند يا تاييد پذير مستقيم يا تاييد پذير غير مستقيم.

  چرچ معتقد است اين معيار هر گزاره اي را معنا دار مي كند.

  اگر  O1,O2,O3  سه گزاره مشاهدتي منطقا مستقل و S هر گزاره اي باشد آن گاه I  

 I:  (~O1ÙO2)Ú(O3Ù~S)

تاييد پذير مستقيم است. چون از عطف آن با يك گزاره مشاهدتي O1 يك گزاره مشاهدتي O3)) نتيجه مي شود (چون O3  ازO1  مستقل است پس O3 از O1 به تنهايي نتيجه نمي شود.)

1-(~O1ÙO2)Ú(O3Ù~S)                    

2- O1                                                

3- O1Ú~O2                                   Úم

4- ~(~O1ÙO2)                               دم

5- O3 Ù~S                                    ق.ا

6- O3                                           Ùح

   حال اگر:

         1- O2 مستقيما از I  نتيجه شود  (يعني گزاره ÉO2(((~O1ÙO2)Ú(O3Ù~S) تحليلاً درست و طبق شرط ب تاييد پذيري اصلاح شده آير قابل استفاده در مقدمات باشد) از عطف اين گزاره و گزاره  مشاهدتي  O3به  ~S نتيجه مشاهدتي O2 به دست مي آيد:

1- ~S

2 - ((~O1ÙO2)Ú(O3Ù~S))ÉO2

3- O3

4- O3Ù~S                                             Ùم

5- (~O1ÙO2)Ú(O3Ù~S)                        Úم

6- O2                                                  Éح

پس~S  تاييد پذير مستقيم است .

     2- اگرO2 مستقيما از I  نتيجه نشود. در اين صورت از عطف S وI (كه تاييد پذير مستقيم است) گزاره مشاهدتي O2 منتج مي شود.(كه مستقل از مقدمات ديگر است):

1- S                                                     

2- (~O1ÙO2)Ú(O3Ù~S)

3- SÚ~O3                                      Úم 

4- ~(~SÙO3)                                  د.م

5- ~O1ÙO2                                    ق.ا

6- O2                                             Úح

پس S تاييد پذير غير مستقيم است.

   يعني در هر صورت S معنا دار است.  (هر چه می خواهد دلت تنگت بگو)

سومین جلسه از سلسله سمينارهاي فلسفه علم در پاييز 84

رويکردی نو به مقولة پژوهش

نظری بر ديدگاه‌های متيو ليپمن (مؤسس برنامه فلسفه برای کودکان)

ارائه دهنده:

سعيد ناجی

 عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

يکشنبه 6/آذر/84 ساعت 16 الي 18

سالن اجتماعات گروه فلسفه علم

چکيده مقاله:

آيا آن دسته از فلاسفةعلمي كه قصدشان كشف روش‌شناسي واقعي علم بود تا بواسطة آن موجبات تسريع رشد و پيشرفت علم را فراهم آورند و نيز معارف ديگر بشري را متحول سازند، به هدفشان رسيده‌اند.

اگر نه، چرا؟

آيا سيستم آموزشي قديم و رايج‌مان كه وظيفه‌اش تربيت دانش‌پژوهان و محققان است، موفقيت‌آميز بوده است؟

اگرنه، چرا؟

مشكل چيست؟

كدام پيش‌فرضها نادرست اند؟

آيا فهم طبيعت گرايانة علم، فلسفه، نظريه، تحقيق و اموري از اين قبيل باعث اين مشكل شده است؟

پاپر مشكل طبيعت‌پنداري يا ذات‌پنداري (Naturalism) را متذكر مي‌شود!

از اين بيماري ميتوان گريخت؟ يا آن اجتناب‌ناپذير است؟

كتابهاي درسي اين مشكل را به وجود مي‌آورند؟

بحث‌هاي ما با اندكي كم دقتي گرفتار اين مشكل مي‌شوند. بحث‌هاي فلسفي شبكه 4 را بياد بياوريد.

آيا اموري همچون فلسفه، عالم ديني، روشنفكر، يا جامعه شناسي طبايع يا ذات‌هايي در جهان خارج هستند. آيا  ماهيت علم و فلسفه را همانند چيزي همچون يك سيب مي‌توان تعريف كرد؟

يا بايد در تعرف آنها مواضعه گرايانه عمل كنيم؟

در بارة تحقيق علمي چه ميتوان گفت؟ كتابهايي كه در مورد تحقيق و روش تحقيق سخن ميگويند آنرا چگونه در نظر ميگيرند. آيا تحقيق را بطور نظري مي‌توان ياد داد؟

تحقيق يك فن و مهارت است نه يك مفهوم نظري!

آيا مهارت تحقيق را ميتوان با پاس كردن يك ترم درس نظري ياد گرفت؟

براي آموزش تحقيق چه بايد كرد؟